ในโลกยุคใหม่ การสร้างความโปร่งใสของภาครัฐไม่ได้เป็นหน้าที่ขององค์กรตรวจสอบเพียงลำพังอีกต่อไป แม้องค์กรตรวจเงินแผ่นดิน (SAI) จะมีบทบาทสำคัญในการตรวจสอบการใช้ทรัพยากรของรัฐ แต่การสร้าง “วัฒนธรรมแห่งความรับผิดชอบ” (Culture of Accountability) จำเป็นต้องอาศัยพลังจากหลายภาคส่วนร่วมกัน …หนึ่งในพลังสำคัญนั้น คือ สื่อมวลชน โดยเฉพาะสื่อที่ทำหน้าที่มากกว่าการรายงานข่าว แต่ทำหน้าที่ติดตาม ตรวจสอบ และอธิบายให้ประชาชนเข้าใจว่า เงินภาษีของตนถูกนำไปใช้อย่างไรในประเทศไทย หากกล่าวถึงตัวอย่างสำคัญ หลายคนย่อมนึกถึง “คอลัมน์หมายเลข 7 ต้านทุจริตตามติดกลโกง” และคุณสมโภชน์ โตรักษา ผู้ขับเคลื่อนรายการมาอย่างต่อเนื่อง ตลอดหลายปีที่ผ่านมา คุณสมโภชน์และทีมงาน คอลัมน์หมายเลข 7 ได้ทำหน้าที่นำประเด็นการใช้จ่ายงบประมาณ การจัดซื้อจัดจ้าง การบริหารโครงการภาครัฐ และข้อร้องเรียนจากประชาชน มาถ่ายทอดในภาษาที่สังคมเข้าใจได้ง่ายขึ้น คุณค่าของงานลักษณะนี้ไม่ได้อยู่เพียงการเปิดเผยข้อมูล แต่อยู่ที่การทำให้ประชาชนรู้สึกว่า “เงินแผ่นดินคือเงินของตนเอง” เมื่อประชาชนเริ่มสนใจงบประมาณของรัฐ การตรวจสอบจากสังคมก็จะค่อย ๆ เข้มแข็งขึ้นตามไปด้วย
หากมองออกไปในระดับนานาชาติ เราจะพบตัวอย่างของนักข่าวที่ทำหน้าที่ในลักษณะเดียวกัน
ในฟิลิปปินส์ Maria Ressa และทีมงานของสำนักข่าว Rappler ได้ทำงานด้านวารสารศาสตร์เชิงสืบสวนสอบสวนอย่างต่อเนื่อง (Investigative Journalism) จนได้รับการยอมรับในระดับโลก และมีบทบาทสำคัญในการส่งเสริมเสรีภาพในการแสดงออกและความรับผิดชอบของภาครัฐ สิ่งที่น่าสนใจ คือ Rappler ไม่ได้ทำหน้าที่เป็นเพียงสำนักข่าว แต่พยายามสร้างพื้นที่สาธารณะสำหรับการตรวจสอบข้อมูล การตรวจสอบนโยบาย และการสร้างความตระหนักรู้ของประชาชนเกี่ยวกับประชาธิปไตยและธรรมาภิบาล
ในอีกฟากหนึ่งของโลกที่ประเทศเปรู Gustavo Gorriti ได้สร้างองค์กรสื่อสืบสวนสอบสวนชื่อ IDL-Reporteros และมีบทบาทสำคัญในการเปิดเผยเครือข่ายคอร์รัปชันขนาดใหญ่ในภูมิภาคละตินอเมริกา โดยเฉพาะกรณีที่เชื่อมโยงกับคดี Odebrecht ซึ่งส่งผลสะเทือนต่อการเมืองและการบริหารภาครัฐในหลายประเทศ แม้บริบทของเปรู ฟิลิปปินส์ และไทยจะแตกต่างกัน แต่มีสิ่งหนึ่งที่เหมือนกัน คือ”ความเชื่อ” ที่ว่า ข้อมูลสาธารณะที่ถูกต้องและตรวจสอบได้ คือรากฐานสำคัญของความรับผิดชอบต่อสังคม แนวคิดนี้สอดคล้องกับหลักการของ INTOSAI โดยเฉพาะ INTOSAI-P 12 หรือ “The Value and Benefits of Supreme Audit Institutions” ซึ่งชี้ให้เห็นว่า SAI ต้องมีบทบาทในการเสริมสร้างความโปร่งใส ความรับผิดชอบ และความน่าเชื่อถือของภาครัฐ เพื่อสร้างคุณค่าให้แก่ชีวิตของประชาชน ภายใต้หลักการดังกล่าว การตรวจสอบไม่ควรถูกมองว่าเป็นเพียงกระบวนการทางเทคนิค แต่เป็นส่วนหนึ่งของระบบนิเวศแห่งความรับผิดชอบ (Accountability Ecosystem)
ระบบนิเวศนี้ประกอบด้วยหน่วยงานตรวจสอบ รัฐสภา ภาควิชาการ ภาคประชาสังคม และสื่อมวลชน ที่ต่างมีบทบาทของตนเองในการดูแลผลประโยชน์สาธารณะ ในหลายประเทศ SAI และสื่อมวลชนไม่ได้ทำงานแทนกัน แต่ทำงานในบทบาทที่เกื้อหนุนกัน
SAI ทำหน้าที่ตรวจสอบตามอำนาจหน้าที่และมาตรฐานวิชาชีพ ส่วนสื่อมวลชนช่วยสื่อสารผลการตรวจสอบให้ประชาชนเข้าใจ เข้าถึง และติดตามประเด็นสาธารณะได้มากขึ้น เมื่อรายงานการตรวจสอบถูกนำไปสู่การรับรู้ของสังคม การตอบสนองของหน่วยงานภาครัฐต่อข้อเสนอแนะต่าง ๆ ก็มักมีพลังมากขึ้น
ในอีกด้านหนึ่ง สื่อมวลชนยังช่วยสะท้อนข้อมูลจากภาคสนาม ซึ่งอาจเป็นจุดเริ่มต้นของประเด็นความเสี่ยงใหม่ ๆ ที่หน่วยงานตรวจสอบควรให้ความสนใจ
ความสัมพันธ์เช่นนี้ไม่ใช่ความสัมพันธ์แบบคู่ขัดแย้งแต่เป็นความร่วมมือเชิงสาธารณะเพื่อรักษาทรัพย์สินของรัฐและผลประโยชน์ของประชาชนในอนาคต เมื่อโลกเผชิญความท้าทายใหม่ ไม่ว่าจะเป็น Climate Change, ESG, Digital Government หรือ Artificial Intelligence บทบาทของวารสารศาสตร์เพื่อสาธารณะยิ่งมีความสำคัญมากขึ้น เพราะยิ่งข้อมูลมีความซับซ้อนมากเท่าใด สังคมก็ยิ่งต้องการผู้ที่ช่วยอธิบาย เชื่อมโยง และตั้งคำถามอย่างสร้างสรรค์มากขึ้นเท่านั้น
ท้ายที่สุดแล้ว การพิทักษ์เงินแผ่นดินไม่ใช่หน้าที่ขององค์กรใดองค์กรหนึ่งแต่เป็นภารกิจร่วมกันของทั้งสังคมและในภารกิจดังกล่าว นักข่าวที่ทำงานด้วยอุดมการณ์ ผู้ตรวจสอบที่ยึดมั่นในวิชาชีพ และประชาชนที่ตื่นรู้ ล้วนเป็นส่วนหนึ่งของกลไกเดียวกัน กลไกที่ช่วยให้ทรัพย์สินของรัฐได้รับการดูแลอย่างโปร่งใส มีความรับผิดชอบ และสร้างคุณค่าแก่คนรุ่นต่อไป
บทความโดย ดร.สุทธิ สุนทรานุรักษ์ 2 มิถุนายน 2569
📘ผู้สนใจโปรดดู
– INTOSAI-P 12: The Value and Benefits of Supreme Audit Institutions
– Nobel Prize: Maria Ressa and Press Freedom
– IDL-Reporteros and Investigative Journalism in Peru
– IMF: The Role of Supreme Audit Institutions in Accountability and Anti-Corruption
https://thailandtoday2020news.blogspot.com/2026/06/blog-post.html
