🇹🇭ASET Nudge Model : เมื่อเรานำทฤษฎีเศรษฐศาสตร์พฤติกรรมมาใช้ติดตามทรัพย์สินของรัฐที่ไม่ถูกใช้ประโยชน์

ทรัพย์สินของรัฐที่ถูกปล่อยทิ้งร้าง ไม่ได้เป็นเพียงปัญหาของอาคาร วัสดุ หรือพื้นที่ว่างเปล่า หากแต่เป็นภาพสะท้อนของ “ต้นทุนสาธารณะ” ที่ยังไม่ถูกแปลงกลับมาเป็นคุณค่าต่อประชาชน ในอดีต เรามักมองเรื่องนี้ผ่านมุมของการตรวจสอบแบบตรงไปตรงมา คือ ตรวจพบ รายงาน และเสนอแนะ แต่ประสบการณ์ทำงานภาคสนามบอกเราว่า การรายงานเพียงอย่างเดียวอาจยังไม่เพียงพอ หากไม่สามารถกระตุ้นให้หน่วยงานเจ้าของทรัพย์สิน “ตัดสินใจลงมือ” ตรงนี้เองที่ทฤษฎีเศรษฐศาสตร์พฤติกรรม โดยเฉพาะแนวคิด Nudge Theory ของ Richard H. Thaler และ Cass R. Sunstein เข้ามาช่วยอธิบายได้อย่างน่าสนใจ

            Nudge คือ การออกแบบทางเลือกหรือสภาพแวดล้อมของการตัดสินใจ เพื่อชี้นำพฤติกรรมไปในทิศทางที่ดีขึ้น โดยไม่บังคับและไม่ปิดทางเลือกเดิม เมื่อนำแนวคิดนี้มาใช้กับงานตรวจเงินแผ่นดิน คำถามสำคัญจึงเปลี่ยนจาก “ใครผิด” ไปสู่ “จะออกแบบข้อมูลและกระบวนการอย่างไรให้หน่วยงานอยากแก้ปัญหา”

            ผู้เขียนได้พัฒนาตัวแบบที่เรียกว่า ASET Nudge Model เพื่อใช้ติดตามทรัพย์สินของรัฐที่ไม่ถูกใช้ประโยชน์ โดย ASET ย่อมาจาก Awareness, Simplification, Engagement และ Tracking มีความหมายดังนี้

            A — Awareness คือ การทำให้ปัญหาที่เคยเงียบ กลายเป็นปัญหาที่มองเห็นได้ ทรัพย์สินร้างจำนวนมากไม่ได้ถูกแก้ไข เพราะไม่มีใครเห็นภาพรวมอย่างชัดเจน เครื่องมืออย่าง Public Asset Brief จึงทำหน้าที่เหมือนกระจกบานแรก สรุปข้อมูลสำคัญในหน้าเดียว เช่น ที่ตั้ง สภาพปัจจุบัน วัตถุประสงค์เดิม ปัญหา หน่วยงานรับผิดชอบ และข้อเสนอเบื้องต้นนี่คือการลดภาระทางความคิดของผู้บริหาร จากข้อมูลจำนวนมากให้เหลือข้อมูลที่ใช้ตัดสินใจได้ทันที

            S — Simplification คือ การทำให้เรื่องซับซ้อนกลายเป็นเรื่องอ่านง่าย เช่น การใช้ Dashboard สีเขียว เหลือง ส้ม แดง เพื่อแสดงระดับการใช้ประโยชน์ของทรัพย์สิน สีเหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียงการออกแบบภาพ แต่เป็น “สัญญาณพฤติกรรม” ที่ช่วยให้ผู้บริหารเห็นความเร่งด่วน เห็นความเสี่ยง และเห็นลำดับความสำคัญของการแก้ไข

            E — Engagement คือ การดึงหน่วยงาน เจ้าหน้าที่ ประชาชน ชุมชน และสื่อมวลชน เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของการเปลี่ยนแปลง เพราะทรัพย์สินของรัฐมิได้เป็นของหน่วยงานใดหน่วยงานหนึ่งเท่านั้น แต่เป็นทรัพย์สินที่ควรสร้างประโยชน์ต่อสาธารณะ เมื่อประชาชนเห็น เมื่อสื่อช่วยเล่า เมื่อหน่วยงานรับรู้ว่ามีสังคมกำลังติดตาม แรงจูงใจในการแก้ไขจะเพิ่มขึ้นอย่างเป็นธรรมชาติ นี่คือพลังของ soft accountability

            T — Tracking คือ การติดตามผลอย่างต่อเนื่อง ไม่ใช่ติดตามเพื่อจับผิด แต่ติดตามเพื่อให้เกิดการปิดวงจรของปัญหา เช่น ระบุว่า หน่วยงานทำอะไรแล้ว ทำเมื่อไร มีหลักฐานใด และประชาชนได้รับประโยชน์อย่างไร

            จุดสำคัญของ ASET Nudge Model คือ การเปลี่ยนงานติดตามจาก “รายงานผลการตรวจสอบ” ไปสู่ “กลไกกระตุ้นการใช้ประโยชน์” โดยใช้ข้อมูลที่เข้าใจง่าย โปร่งใส และเชื่อมโยงกับผลลัพธ์ของประชาชน แนวคิดนี้สอดคล้องกับ INTOSAI P-12 ที่เน้นว่า Supreme Audit Institutions ควรสร้างคุณค่าและประโยชน์ต่อชีวิตประชาชน ผ่านการเสริมสร้างความรับผิดชอบ ความโปร่งใส และความไว้วางใจต่อการใช้ทรัพยากรสาธารณะ ในที่สุด ทรัพย์สินของรัฐที่เคยถูกปล่อยทิ้งร้าง อาจไม่จำเป็นต้องรอเพียงคำสั่งหรือมาตรการบังคับเสมอไป หากเราออกแบบข้อมูลให้ชัด ออกแบบแรงจูงใจให้เหมาะ และติดตามอย่างสร้างสรรค์ ทรัพย์สินเหล่านั้นก็อาจกลับมามีชีวิตอีกครั้ง และกลายเป็นคุณค่าที่จับต้องได้ของประชาชน

บทความโดย ดร.สุทธิ สุนทรานุรักษ์ 27 พฤษภาคม 2569

📘ผู้สนใจโปรดดู

Thaler, R. H. & Sunstein, C. R. (2008). Nudge: Improving Decisions about Health, Wealth, and Happiness.

OECD. Behavioural Insights and Public Policy: Lessons from Around the World.

OECD. Behavioural Science for Public Policy.

INTOSAI. INTOSAI-P 12: The Value and Benefits of Supreme Audit Institutions – making a difference to the lives of citizens.